Wykopalisko na posesji. Rzymskie groby w Pruszczu Gd.

- Dotąd przebadaliśmy dwa pochówki mężczyzn, którzy zmarli w wieku około 25 - 30 lat. Przy świetnie zachowanych szkieletach znaleźliśmy ostrogi,
sprzączki do pasów i zapinki - mówi archeolog Małgorzata Tuszyńska. - Teraz przygotowujemy się do otwarcia kolejnych pochówków.

Działka na której znaleziono groby z czasów rzymskich to część dużego cmentarzyska, które funkcjonowało w miejscu dzisiejszego centrum Pruszcza w
III i IV wieku naszej ery. Jeszcze przed wojną, niemieccy badacze wyeksplorowali tutaj ponad 20 pochówków. Po wojnie odkryto kolejnych 47.

Najstarsze ślady osadnictwa na terenie Pruszcza Gdańskiego pochodzą z III tysiąclecia przed naszą erą. Potem intensywność osadnictwa wzrastała. Od II w p. n.e do IV w n e. Osady funkcjonujące na terenie Pruszcza Gdańskiego stały się jedną z centralnych stacji końcowych słynnego "Szlaku Bursztynowego". To dlatego miasto jest prawdziwym badawczym "eldorado" dla pokoleń archeologów. Historia badań archeologicznych w Pruszczu zaczęła się jeszcze w XIX w. i związana była z działalnością badaczy niemieckich z sekcji antropologicznej Towarzystwa Przyrodniczego w Gdańsku oraz z gdańskiego Zachodniopruskiego Muzeum Prowincjonalnego (Westpreussisches Provinzialmuseum). Np. z 1882 r. pochodzi informacja o odkryciu przy dworcu kolejowym (stanowisko 1) grobu skrzynkowego, który zawierał szczątki urny twarzowej z wczesnej epoki żelaza. Kolejne znaleziska w tym samym miejscu pochodzą z 1898 r., kiedy gdańskie muzeum otrzymało materiały z osady wczesnośredniowiecznej, położonej niedaleko budowanej cukrowni, przy moście nad starą Radunią. Większej ilości odkryć na terenie Pruszcza zaczęto dokonywać w ostatnich latach przed I wojną światową. Znajdowano groby skrzynkowe z wczesnej epoki żelaza, groby popielnicowe z młodszego okresu
przedrzymskiego, skarb rzymskich monet brązowych oraz groby szkieletowe z okresu wczesnośredniowiecznego. Informacje o tych odkryciach pochodzą z lat
1909-1918. W latach 1910-11 dokonano kolejnych znalezisk na terenie cukrowni (stanowisko 4). Był to grób popielnicowy z młodszego okresu przedrzymskiego
oraz znacznie wcześniejszy grób szkieletowy osoby pochowanej w starszej epoce brązu. W 1923 r. przy ul. Chopina odkryto inny grób ze starszej epoki
brązu. Okres wielkich odkryć to lata 1920-1945. To właśnie po nich zaczęto sobie uświadamiać szczególną rolę Pruszcza w pradziejach. W 1925 r. Wolfgang
La Baume przeprowadził pierwsze regularne wykopaliska na terenie cukrowni.

Doprowadziły one do zbadania części cmentarzyska z ostatnich wieków przed Chrystusem i pierwszych wieków naszej ery (kultury oksywskiej i wielbarskiej). W 1926 r. odkryto cmentarzysko kultury wielbarskiej przy dzisiejszej ul. Wita Stwosza (stanowisko 5). Archeolodzy niemieccy penetrowali to miejsce w latach 1926 i 1929-30. W 1929 r. odkryto kolejne cmentarzysko, na prawym brzegu Raduni, pomiędzy ul. Zastawną i Grunwaldzką (stanowisko 6). W 1935 r. niezbędne były dalsze wykopaliska na terenie cukrowni. W 1939 r. odkryto jeszcze jeden grób skrzynkowy przy dworcu
kolejowym, a także natrafiono na ślad kolejnego cmentarzyska z okresu wpływów rzymskich, na południe od ul. Mickiewicza, w pobliżu ul. Grunwaldzkiej (stanowisko 7). W 1940 r. Reinhard Schindler rozpoczął w tym miejscu szeroko zakrojone wykopaliska, największe przed 1945 r., które przyniosły w efekcie zbadanie ponad 200 grobów kultury oksywskiej i wielbarskiej, zarówno ciałopalnych, jak i szkieletowych. Z 1941 r. pochodzi informacja o nowym znalezisku na terenie stanowiska 6. Po II wojnie światowej Pruszcz stał się terenem zainteresowania archeologów polskich.
Licznych danych źródłowych dostarczyły penetracje terenowe osób związanych z działającym od 1953 r. Muzeum Archeologicznym w Gdańsku (Leon Jan Łuka,
Mirosław Pietrzak, Janusz Tadeusz Podgórski, Barbara Wiącek, Dorota Rudnicka, Małgorzata Tuszyńska), czy współpracujących z muzeum (Henryk
Kleinzeller). Początkowo, podobnie jak przed 1945 r., prowadzono jedynie doraźne badania koncentrując się na ratowaniu zabytków narażonych na
zniszczenie przez prace ziemne i zabudowywanie miasta. Ponieważ nie zachowała się dokumentacja z badań sprzed 1945 r., odnalezienie stanowisk
rozpoznanych wcześniej przez badaczy niemieckich było utrudnione i w niektórych przypadkach udało się to dopiero po wielu latach. Równolegle
odkrywano jednak nowe, wcześniej nieznane stanowiska. Np. w latach 1960-1963 zakładano wykopy w kilkunastu miejscach w zakolu na lewym brzegu Raduni
(stanowisko 8). Ustalono, że istniała tu m. in. osada z okresu wpływów rzymskich. Znaleziono również kolejny grób szkieletowy z początków epoki
brązu. W 1967 r. udało się zlokalizować stanowisko 7, na którym wykonano niewielkie badania o charakterze ratowniczym.
W tym samym roku M. Pietrzak rozpoczął systematyczne badania stanowiska 10, położonego na terenie, gdzie następnie zlokalizowano wysypisko śmieci. Kampanie wykopaliskowe w latach 1967-1975 doprowadziły do całkowitego przebadania w tym miejscu cmentarzyska kultur oksywskiej i wielbarskiej oraz szeregu innych obiektów, jak groby z neolitu, wczesnej epoki brązu i okresu wczesnośredniowiecznego. Materiały kultur oksywskiej i wielbarskiej zostały w całości opublikowane i stanowią jeden z najważniejszych zespołów źródeł archeologicznych z młodszego okresu przedrzymskiego i okresu wpływów rzymskich na terenie Polski. W związku z rozbudową miasta, dokonywano coraz to nowych odkryć przy okazji różnych prac ziemnych, co często powodowało interwencje archeologów. Tak np. w latach
1974 i 1977 prowadzono wykopaliska ratownicze na wschód od stacji kolejowej (stanowisko 20), gdzie m. in. odkryto obiekty osadnicze z okresu wpływów
rzymskich. W latach 1976 i 1978 badano podobne stanowisko, leżące na obecnym prawym brzegu Raduni, pomiędzy linią kolejową a ul. Obrońców Westerplatte
(stanowisko 19). Od 1973 r. z przerwami prowadzone były badania osady z wczesnego średniowiecza na stanowisku 5 przy ul. Wita Stwosza. W efekcie
natrafiono na kilka pochówków z istniejącego tam i badanego w okresie międzywojennym cmentarzyska kultury wielbarskiej. W latach 1982-83 badano
osadę wielookresową (z epoki brązu, wczesnej epoki żelaza i okresu wpływów rzymskich) między Radunią a linią kolejową Pruszcz-Kartuzy (stanowisko 13).
Od 1984 r. wznowiono prace wykopaliskowe na stanowisku 7.
Systematyczne badania M. Pietrzaka i M. Tuszyńskiej w tym miejscu miały miejsce w latach 1984-1985, 1989-1990, 1997 i 2001. Doprowadziły one do niemal całkowitego przebadania obiektu, który jest obecnie jednym z największych i najlepiej rozpoznanych cmentarzysk z okresu wpływów rzymskich w tej części Pomorza. W 1993 r. wznowiono badania cmentarzyska na stanowisku 5 przy ul. Wita Stwosza. Prace były prowadzone przez M. Pietrzaka i M. Tuszyńską w latach 1995-1996, a dorywczo - w związku z likwidacją starego cmentarza katolickiego - także w latach 2005-2006. Z tego stanowiska pochodzi dotąd kilkadziesiąt grobów z późnego okresu wpływów rzymskich i okresu wędrówek ludów, z których pewna część ma zupełnie unikatowy charakter i w związku z tym wyjątkowe znaczenie dla badaczy.